Wat is sikkelcelziekte?
(Gepubliceerd in de krant Amigoe op 11 februari 2026)
Sikkelcelziekte is een erfelijke bloedziekte die wereldwijd miljoenen mensen treft en die zijn oorsprong heeft in een fascinerende wisselwerking tussen genetica, evolutie en infectieziekten. De aandoening ontstaat wanneer de rode bloedcellen niet de normale ronde en flexibele vorm aannemen, maar veranderen in een stugge, halvemaanvormige structuur die lijkt op een sikkel. Deze sikkelvormige cellen blokkeren gemakkelijk kleine bloedvaten en worden bovendien veel sneller afgebroken dan gezonde rode bloedcellen. Door deze combinatie van verstopping en afbraak krijgt het lichaam te weinig zuurstof en ontstaat chronische bloedarmoede, afgewisseld met periodes van hevige pijn, zogeheten sikkelcelpijncrises.
Rode bloedcellen van een gezond iemand en iemand die lijdt aan sikkelcelziekte
Oorzaak
De kern van de ziekte ligt in het HBB gen, dat de blauwdruk bevat voor de β-keten van hemoglobine, het eiwit dat zuurstof bindt en vervoert. De sikkelcelmutatie verandert één enkel aminozuur in deze β-keten. Dat lijkt een kleine wijziging, maar het heeft grote gevolgen. Het afwijkende hemoglobine klontert samen wanneer het weinig zuurstof bevat, waardoor de rode bloedcel vervormt tot een sikkel.
Interessant genoeg hebben pasgeboren baby’s met sikkelcelziekte de eerste weken tot maanden van hun leven weinig symptomen, omdat zij voornamelijk foetaal hemoglobine hebben. Dit type hemoglobine bevat geen β-ketens en kan dus niet sikkelen. Pas wanneer het lichaam na verloop van tijd overschakelt op volwassen hemoglobine, waarin de β-keten wél zit, worden de afwijkingen zichtbaar.
Oorsprong
De oorsprong van het sikkelcelgen ligt in gebieden waar in het verleden malaria veel voorkwam, zoals Sub-Sahara Afrika, delen van het Midden-Oosten, India en mediterrane regio’s. De verspreiding van de mutatie is een klassiek voorbeeld van evolutie door natuurlijke selectie. Mensen die slechts één kopie van het afwijkende gen dragen, zogeheten dragers, maken zowel normaal hemoglobine als een deel afwijkend hemoglobine aan.
Hun rode bloedcellen hebben daardoor subtiele veranderingen die ervoor zorgen dat de malariaparasiet zich minder goed kan ontwikkelen. Dat betekent dat dragers beter bestand zijn tegen ernstige malaria en dus een grotere kans hadden om te overleven en zich voort te planten. Op die manier bleef het gen generaties lang bestaan en nam het zelfs in frequentie toe. Dit evolutionaire mechanisme staat bekend als balancerende selectie. Een schadelijke erfelijke eigenschap blijft aanwezig omdat ze in bepaalde omstandigheden juist een overlevingsvoordeel geeft.
Verspreiding over de wereld
Door historische migratie, waaronder de trans-Atlantische slavenhandel maar ook moderne migratiestromen, is het sikkelcelgen uiteindelijk over de hele wereld verspreid geraakt. Vandaag de dag komt sikkelcelziekte voor in Noord- en Zuid-Amerika, Europa, het Caribisch gebied en het Midden-Oosten. Wereldwijd lijden naar schatting 20 tot 25 miljoen mensen aan de ziekte, terwijl honderden miljoenen drager zijn van het gen.
Overerving
Genetisch gezien erft de ziekte autosomaal recessief over. Dat betekent dat een persoon alleen sikkelcelziekte ontwikkelt als hij of zij twee kopieën van het afwijkende gen erft, één van elke ouder. Iemand met slechts één afwijkende kopie is drager, maar meestal gezond. Als beide ouders drager zijn, heeft elke zwangerschap een kans van 25% op een kind met sikkelcelziekte, 50% op een drager en 25% op een gezond kind zonder afwijkende kopieën. Dankzij moderne genetische technieken is dragerschap redelijk eenvoudig vast te stellen, waardoor ouders tegenwoordig beter geïnformeerde keuzes kunnen maken.
Symptomen
De symptomen van sikkelcelziekte variëren sterk tussen patiënten, maar enkele verschijnselen komen veel voor. De meest beruchte zijn de pijncrises, die kunnen optreden wanneer sikkelcellen kleine bloedvaten blokkeren, vaak in de botten, borst of buik. Deze crises kunnen uren tot dagen duren en vereisen soms ziekenhuisopname. De voortdurende afbraak van rode bloedcellen leidt tot chronische bloedarmoede, met klachten zoals vermoeidheid, duizeligheid en kortademigheid. Omdat de milt, een belangrijk orgaan in het immuunsysteem, bij veel patiënten beschadigd raakt door herhaalde verstoppingen, zijn infecties een groot risico, vooral op jonge leeftijd. Andere mogelijke complicaties zijn beroertes, longproblemen, nierbeschadiging en groeivertraging.
Bloedvaten geblokkeerd door sikkelvormige rode bloedcellen
Behandeling
De behandeling van sikkelcelziekte heeft de afgelopen decennia grote stappen gezet. Een belangrijke pijler van de zorg is het voorkomen van infecties. Jonge kinderen krijgen vaak langdurig antibiotica en speciale vaccinaties, omdat infecties een sikkelcelcrisis kunnen uitlokken of levensbedreigend kunnen verlopen. Daarnaast speelt hydratatie een belangrijke rol. Voldoende drinken helpt het bloed dunner te houden, waardoor cellen minder snel vastlopen.
Also, folic acid is given to patients with sickle cell disease to support the bone marrow in making extra red blood cells, because the need for extra red blood cells is much greater than normal due to the increased breakdown.
Een van de meest effectieve medicijnen is hydroxycarbamide (hydroxyurea). Dit middel stimuleert de aanmaak van foetaal hemoglobine. Foetaal hemoglobine sikkelt namelijk niet. Na de geboorte wordt het gen voor de aanmaak van foetaal hemoglobine echter onderdrukt en wordt overgeschakeld op de aanmaak van volwassen hemoglobine dat bij patienten met sikkelcelziekte wel kan sikkelen. Hydroxyurea vermindert echter de onderdrukking van de aanmaak van foetaal hemoglobine. Daardoor kan een volwassene weer meer foetaal hemoglobine produceren en nemen pijncrises af en functioneren de rode bloedcellen beter. Voor veel patiënten betekent dit een aanzienlijke verbetering van hun kwaliteit van leven.
Ook bloedtransfusies worden veel gebruikt, vooral om ernstige bloedarmoede te behandelen en om complicaties zoals beroertes te voorkomen. Regelmatige transfusies kunnen het percentage afwijkend hemoglobine in het bloed verlagen en zo de kans op problemen verminderen. Wel kunnen ze op de lange termijn leiden tot ijzerstapeling, waardoor aanvullende medicatie nodig is om overtollig ijzer uit het lichaam te verwijderen.
Sikkelcelziekte is daarmee meer dan een medische aandoening. Het is een voorbeeld van evolutie in actie, een herinnering aan de wereldwijde impact van malaria, en een ziekte die de moderne geneeskunde voor grote uitdagingen en belangrijke innovaties stelt. Sikkelcelziekte was eeuwenlang een gevolg was van een genetische aanpassing aan een dodelijke infectieziekte. Nu echter lijkt de mensheid op het punt te staan om, met behulp van geavanceerde biotechnologie, het tij definitief te keren en de ziekte steeds dichter bij volledige genezing te brengen. Het genezen van sikkelcelziekte is het onderwerp van het volgende artikel.
Start writing here...